ผางปะติ๊ด (ในภาษาพื้นเมืองภาคเหนือ) หรือ ถ้วยประทีป
เป็นเครื่องสักการบูชาในพระพุทธศาสนา คำว่า ผาง คือ
ภาชนะดินเผาคล้ายถ้วยเล็กๆ
ใช้เป็นถ้วยสำหรับใส่ขี้ผึ้งหรือน้ำมันและไส้ของปะติ๊ดที่ทำมาจากเส้นฝ้าย
ส่วนคำว่า ปะติ๊ด คือแสงสว่าง เพื่อเป็นการร่วมสืบทอดประเพณียี่เป็งล้านนาแบบโบราณ
ในช่วง ประเพณียี่เป็ง (ประเพณีลอยกระทงแบบล้านนา) ชาวล้านนานิยมจุด “ผางปะติ๊ด” เป็นพุทธบูชา สืบเนื่องมาจาก ตำนานพระพุทธเจ้าห้าพระองค์
ได้แก่ พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ พระโคตม
(พระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบัน) พระศรีอริยะเมตไตร
พระพุทธเจ้าทั้งห้าพระองค์ได้ถือกำเนิดจากแม่กาเผือก
และวันหนึ่งขณะที่แม่กาออกไปหาอาหารได้เกิดพายุทำให้ไข่ทั้งห้าฟองของแม่กาเผือกถูกพัดตกจากรังไหลไปตามแม่น้ำ
มีแม่ไก่ แม่นาค แม่เต่า แม่โค และแม่ราชสีห์เก็บไปเลี้ยง
เมื่อไข่ทั้งห้าฟองฟักออกมาเป็นมนุษย์เป็นเพศชาย
และได้บวชเป็นฤๅษีทั้งห้าองค์ เมื่อฤๅษีทั้งห้าได้พบกัน
จึงไต่ถามถึงมารดาของแต่ละองค์ แต่ละองค์ก็ตอบว่า แม่ไก่เก็บมาเลี้ยง
แม่นาคเก็บมาเลี้ยง แม่เต่าเก็บมาเลี้ยง แม่โคเก็บมาเลี้ยง
และแม่ราชสีห์เก็บมาเลี้ยง ฤๅษีทั้งห้าองค์จึงสงสัยว่า
แม่ที่แท้จริงของตนเป็นใคร จึงพากันอธิษฐานขอให้ได้พบแม่ ด้วยคำอธิษฐาน
จึงทำให้พกาพรหมผู้เป็นแม่ได้แปลงกายเป็นกาเผือกบินลงมาเล่าเรื่องในอดีตให้ฤๅษีทั้งห้าฟัง
และได้บอกว่าหากคิดถึงแม่
ให้นำด้ายดิบมาฟั่นเป็นตีนกาจุดเป็นประทีปบูชาในวันยี่เป็ง
ด้วยอานิสงส์แห่งการถวายผางปะติ๊ด
จึงทำให้ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าทั้งห้าพระองค์
และเพื่อรำลึกถึงพระคุณของแม่กาขาวและบูชาพระพุทธคุณ บูชาพระแม่คงคา
และสืบสานประเพณีอันดีงามสืบไป
หมอช้าง ร่วมพิธีจุดผ่างปะตี๊ด ( ขอบคุณภาพจากแฟนเพจ หมอช้าง ทศพร ศรีตุลา )
จุดบูชาเพื่อตอบแทนบุญคุณผู้มีพระคุณ บูชาพระรัตนตรัย
ชาวล้านนาจึงนิยมจุดผางปะติ๊ดบูชา
เพื่อสักการะต่อสิ่งต่างๆที่ได้ใช้ประโยชน์ เช่น ประตูบ้าน บ่อน้ำ ยุ้งข้าว
เตาไฟ บันได หน้าต่าง ฯลฯ นอกจากนี้ ยังเป็นการบูชาแสงสว่าง เชื่อว่าจะทำให้มีสติปัญญาเฉลียวฉลาด มีแสงสว่างนำทางชีวิตให้โชติช่วงชัชวาลดั่งแสงจากผางปะติ๊ด ด้วยเหตุนี้ช่วงประเพณียี่เป็งจึงสว่างไสวเต็มไปด้วยแสงผางปะติ๊ด
กิจกรรม จุดผางปะติ๊ด ถือเป็นอีกประเพณีหนึ่งของภาคเหนือ
ที่สืบทอดกันมาตั้งแต่ในอดีต แสดงให้เห็นถึงขนบธรรมเนียมและวัฒนธรรม
รวมไปถึงความมีส่วนร่วมของคนในชุมชน
ซึ่งในวันนี้เป็นการจัดขึ้นด้วยความพร้อมใจกันของคนในชุมชน
จะเห็นได้ว่ามีประทีปโคมไฟหลากหลายสีสันถูกนำมาตกแต่งอย่างสวยงามหลายหมื่นดวงรอบเมือง
มีกลุ่มเยาวชนมาเข้าร่วมกิจกรรมจุดประทีปให้สว่างไสวไปตลอดเส้นทางรอบคูเมืองทั้งหมด
ซึ่งทั้งหมดนี้เป็นอีกกิจกรรมหนึ่งที่ช่วยสร้างสีสันและดึงดูดให้นักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติ ได้มาสัมผัสกับขนบธรรมเนียมประเพณีที่ดีงามของเราชาวล้านนาอีกทางหนึ่งด้วย
