นางจิราภรณ์อรัณยะนาค หัวหน้ากลุ่มวิทยาศาสตร์เพื่อการอนุรักษ์ กรมศิลปากร เล่าว่า สิ่งสำคัญของการอนุรักษ์โบราณวัตถุต้องเข้าใจที่มาของวัสดุกระบวนการผลิต โดยอาศัยหลักการทางวิทยาศาสตร์เพื่อการอนุรักษ์ที่ผสมผสานความรู้และหลักการทางวิทยาศาสตร์สาขาต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น เคมี ชีววิทยา ฟิสิกส์ นิวเคลียร์ วัสดุศาสตร์ ธรณีวิทยา และสิ่งแวดล้อม เป็นต้น

หากต้องการอนุรักษ์แผ่นกระดาษอายุราว 200-300 ปี อย่างถูกต้องจะต้องเข้าใจว่ากระดาษแผ่นนั้นมาจากต้นไม้ชนิดใด เช่น ยุโรปในอดีต ผลิตกระดาษจากชันสนอาบด้วยกรดบางชนิด เช่น สารส้ม เพื่อไม่ให้หมึกพิมพ์เลอะ เมื่อเวลาผ่านไปหลายร้อยปี กระดาษเริ่มกรอบแตกง่าย สาเหตุมาจากกรดที่ผสมอยู่ หากทิ้งไว้โดยไม่อนุรักษ์อย่างถูกวิธี กระดาษก็จะเสื่อมสภาพไปในที่สุด หัวหน้ากลุ่มวิทยาศาสตร์เพื่อการอนุรักษ์ ยกตัวอย่าง

ทั้งนี้นางจิราภรณ์ เป็นหัวหน้าของกลุ่มนักวิทยาศาสตร์กว่า20 คน ซึ่งได้รับมอบหมายให้รับผิดชอบทำความสะอาดราชรถในพระราชพิธีเคลื่อนพระศพของสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์

นางจิราภรณ์กล่าวว่า วิทยาศาสตร์เข้าไปเกี่ยวข้องกับทุกขั้นตอนของการอนุรักษ์ ไม่ว่าจะเป็นช่วงการใช้งาน จนถึงการเก็บรักษา ที่ต้องคำนึงถึงสภาพแวดล้อม อุณหภูมิความชื้น ความร้อน จุลินทรีย์ รา แมลง ตลอดจนแก๊สบางชนิด และออกซิเจนที่มีผลทำให้เกิดกระบวนการออกซิเดชั่น หรือเสื่อมสลายได้ง่าย

ความรู้ด้านเคมีมีส่วนช่วยให้เข้าใจวัสดุ เช่น กระดาษมีองค์ประกอบของเซลลูโลส ลิกนิน และไฟเบอร์มีผลทำให้กระดาษเข็งแรง ขณะที่เทคโนโลยีนิวเคลียร์มีส่วนช่วยกำหนดอายุ ศึกษาองค์ประกอบของวัตถุ เทคโนโลยีในการผลิต

การซ่อมแซมโบราณสถานโบราณวัตถุ นักวิทยาศาสตร์เพื่อการอนุรักษ์จะตรวจสอบคุณสมบัติของวัสดุจนเข้าใจอย่างถูกต้อง แล้วถึงใช้อุปกรณ์ชนิดพิเศษ ไม่ว่าจะเป็น กาวชนิดพิเศษ แปรงที่มีขนอ่อนนุ่ม เครื่องดูดฝุ่นเฉพาะ ตลอดจนน้ำยาบางชนิดที่ช่วยขัดเคลือบผิวกระจก ให้กลับมามันวาว สะท้อนแสงได้ดังเดิม

บางครั้งจำเป็นต้องใช้กาวเคมีแทนกาวจากครั่งที่ใช้มาแต่ในอดีตนั้น เนื่องจากนักอนุรักษ์จำเป็นต้องมองถึงความแข็งแรงในอนาคต ตลอดจนการรื้อซ่อมแซมได้ง่าย โดยต้องไม่ส่งผลเสียหายกับวัสดุเดิม นักอนุรักษ์กล่าวจากประสบกาณ์กว่า36 ปีที่ปฏิบัติงานร่วมกับกลุ่มนักวิทยาศาสตร์เพื่อการอนุรักษ์

โบราณวัตถุในประเทศไทยมีไม่ต่ำกว่า1 หมื่นชิ้น แต่บุคลากรที่เชี่ยวชาญด้านวิทยาศาสตร์เพื่อการอนุรักษ์กลับมีอยู่เพียง 20 คน ซึ่งรับผิดชอบตั้งแต่ชิ้นเล็กชิ้นน้อย ไปจนถึงราชยานคานหามที่ใช้ในพระราชพิธีสำคัญ เช่น งานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี หรือสมเด็จย่า ล่าสุด กลุ่มนักวิทยาศาสตร์เพื่อการอนุรักษ์ร่วมซ่อมแซมราชยานคานหามในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ โดยคาดว่าจะใช้เวลาในการซ่อมแซมไม่ต่ำกว่า 2 เดือน

ขั้นตอนการซ่อมแซมเจ้าหน้าที่ซึ่งมีความเชี่ยวชาญเฉพาะทางจะเข้าไปสำรวจความเสียหายบริเวณ กระจก โลหะเงิน ภู่ประดับ ตลอดจนชิ้นส่วนที่เสี่ยงได้รับความเสียหายขณะเคลื่อนที่ เนื่องจากไม่ได้ใช้งานมาประมาณ 11 ปี ทำให้มีชิ้นส่วนหลุดลอกออก มีฝุ่นจับตลอดทั้งองค์ รวมถึงสิ่งปฏิกูลจากสัตว์นกและแมลง ที่ไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้ โดยอาศัยความรู้และทักษะในการบูรณะ

การบูรณะซ่อมแซมด้วยความเข้าใจโดยอาศัยหลักวิทยาศาสตร์ เป็นหัวใจสำคัญของงานอนุรักษ์ เช่นเดียวกับแพทย์ที่วินิจฉัยโรคเพื่อทราบสาเหตุ นำไปสู่การรักษาที่ถูกต้อง ช่วยให้ผู้ป่วยมีชีวิตอยู่ต่อไปได้ นักวิทยาศาสตร์อนุรักษ์กล่าวทิ้งท้าย