ปัญหาการขาดแคลนแพทย์ในระบบสาธารณสุข เป็นปัญหาเรื้อรังที่เกิดขึ้นมานานหลายปี กระทรวงสาธารณสุข (สธ.) ได้พยายามแก้ไขปัญหามาโดยตลอด โดยเฉพาะการเพิ่มแรงจูงใจด้านต่างๆ โดยเฉพาะค่าตอบแทน สวัสดิการต่างๆ แต่สุดท้ายก็ยังไม่เพียงพอที่จะฉุดรั้งให้แพทย์จบใหม่ทำงานรับราชการให้กับภาครัฐได้

ในช่วง 2-3 ปีที่ผ่านมา ถือว่าปัญหาเริ่มทวีความรุนแรงมากขึ้น คือมีแพทย์ลาออกเฉลี่ย ปีละ 450-500 คน จากเดิมที่มีแพทย์ลาออกปีละไม่ถึง 100 คน เพิ่มสูงขึ้นเป็น 3-4 เท่า และแนวโน้มจะเพิ่มสูงขึ้นเรื่อยๆ หากภาครัฐยังไม่เร่งแก้ไขปัญหาแบบบูรณาการทั้งระบบ

ปัจจัยหลักที่ทำให้แพทย์ลาออกจากระบบ ส่วนใหญ่เป็นเพราะไม่ต้องการทำงานใช้ทุน 3 ปี ซึ่งจะต้องปฏิบัติหน้าที่ในโรงพยาบาลชุมชน เขตชนบท ต้องแยกจากครอบครัว มีชีวิตความเป็นอยู่ยากลำบาก และที่สำคัญมีรายได้น้อย เมื่อเทียบกับการทำงานในภาคเอกชน แพทย์เหล่านี้จึงยอมเสียค่าปรับที่ไม่ใช้ทุนครบ 3 ปี จำนวน 4 แสนบาท ขณะที่ภาครัฐเสียค่าใช้จ่ายลงทุนผลิตแพทย์คนละ 1.8 ล้านบาท เพื่อออกมาทำงานในภาคเอกชนแทน ซึ่งส่วนมากแพทย์กลุ่มนี้มักจะถูกซื้อตัวทันทีหลักจากสำเร็จการศึกษา ส่วนอีกกลุ่มหนึ่งคือ แพทย์ที่ลาออกเพื่อไปเรียนต่อเป็นแพทย์เฉพาะทางต่อไป

รายได้ ของแพทย์จบใหม่ กลายเป็นประเด็นทำให้สังคมสนใจว่ามีมูลค่ามากน้อยเท่าไร ถึงทำให้เป็นปัจจัยที่แพทย์อยากลาออกจากระบบเพิ่มมากขึ้นได้มากขนาดนี้

แพทย์จบใหม่ มีรายได้ต่อเดือนดังต่อไปนี้

1.เงินเดือน จำนวน 9,800 บาท

2.เบี้ยเลี้ยงเหมาจ่าย ซึ่งขึ้นอยู่กับพื้นที่ปฏิบัติราชการ แบ่งได้ 3 ประเภท

2.1พื้นที่ปกติ จำนวน 3,000 บาท

2.2พื้นที่ทุรกันดารและขาดแคลน ระดับ 1 (มีโรงพยาบาล หรือสถานีอนามัย 130 แห่ง) จำนวน 10,000 บาท

2.3 พื้นที่ทุรกันดารและขาดแคลน ระดับ 2 (มีโรงพยาบาล หรือสถานีอนามัย 55 แห่ง) จำนวน 20,000 บาท

3.ค่าตอบแทนวิชาชีพ จำนวน 5,000 บาท (ขึ้นอยู่กับอายุการทำงานและการศึกษา หลักสูตรที่ได้เรียนมา)

4.ค่าตอบแทนไม่เปิดคลีนิค จำนวน 10,000 บาท

5.ค่าตอบแทนนอกเวลาราชการ ขึ้นอยู่กับพื้นที่ ขนาดสถานพยาบาล และจำนวนแพทย์ที่ร่วมทำงาน รวมถึงจำนวนชั่วโมงในการทำงานซึ่งนับเป็นเวร (1 เวร = 8 ชั่วโมง) เช่น แพทย์ในโรงพยาบาลชุมชนขนาด 10 เตียง มีแพทย์อยู่เวรได้ครั้งละ 1 คน ค่าเวร 1,300 บาท โรงพยาบาลชุมชน ที่มีแพทย์อยู่เวรได้ 2 คน ค่าเวร 400-500 บาท เป็นต้น ซึ่งโดยส่วนใหญ่แพทย์มักจะเข้าเวรเดือนละประมาณ 10-20 ครั้ง ขึ้นอยู่กับความสามารถและความต้องการส่วนบุคคล เฉลี่ยประมาณ 10,000-20,000 บาท

เมื่อคำนวณแล้ว แพทย์จบใหม่ทำงานในภาครัฐหนึ่งคน จะได้รับค่าตอบแทน ประมาณ 37,800-60,000 บาท (ทั้งนี้ อัตราที่ได้อาจมีความคลาดเคลื่อนเนื่องจากได้คำนวณจากอัตราที่คาดว่าจะได้รับต่ำที่สุด และสูงสุด) ขณะที่แพทย์จบใหม่ทำงานในโรงพยาบาลเอกชนรายได้เริ่มต้นที่ 80,000-100,000 บาท

ด้วยตัวเลขที่แตกต่าง 3-4 เท่า จึงไม่น่าแปลกใจหากแพทย์รุ่นใหม่จะเบนเข็มไปทำงานในภาคเอกชนเพิ่มมากขึ้น!!!

เกี่ยวกับเรื่องนี้ นพ.วิรุฬ ลิ้มสวาท ผู้อำนวยการโรงพยาบาลถ้ำพรรณรา อ.พรรณรา และผู้อำนวยการโรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชฉวาง อ.ฉวาง จ.นครศรีธรรมราช และในฐานะคณะทำงานพัฒนานโยบายสาธารณะเพื่อแก้ปัญหาความสัมพันธ์ระหว่างผู้ป่วยกับแพทย์ สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) อาสาทำงานในพื้นที่ชนบทมานานแล้ว 7 ปี ตั้งแต่เริ่มทำงานใช้ทุน ส่วนหนึ่งมาจากครอบครัวเป็นชาว อ.ฉวาง

คุณหมอวิรุฬเล่าถึงปัญหาการขาดแคลนแพทย์ชนบทว่าปัญหานี้ทราบกันมานานแล้ว แม้แต่ใน จ.นครศรีธรรมราช เองก็ประสบปัญหาเช่นกัน จึงเป็นที่มาของการควบตำแหน่งผู้อำนวยการโรงพยาบาล 2 แห่งไปพร้อมๆ กันมานาน 4 ปี แต่ก็ไม่ได้ทำให้รู้สึกอึดอัดหรืออยากจะหนีออกจากระบบ แต่กลับยิ่งทำให้รู้สึกว่าเป็นเรื่องที่น่าจดจำ ได้ใกล้ชิดกับชาวบ้านเพิ่มมากขึ้น

แม้ว่าจะเป็นผู้อำนวยการโรงพยาบาลแต่ก็ยังต้องเข้าเวรเหมือนหมอทั่วไป โดยเฉพาะที่โรงพยาบาลถ้ำพรรณรา เป็นโรงพยาบาลชุมชนขนาดเล็ก เพียง 10 เตียงเท่านั้น จึงให้มีแพทย์อยู่เวรได้เพียงคนเดียว หมอจะต้องดูทั้งผู้ป่วยใน และผู้ป่วยนอก อุบัติเหตุหรือกรณีฉุกเฉินต่างๆ ซึ่งบางครั้งต้องเข้าเวรควงกะไปเกือบตลอดสัปดาห์ เพราะไม่มีหมอมาผลัดเปลี่ยน คุณหมอวิรุฬเล่าด้วยสีหน้ายิ้มแย้ม

คุณหมอวิรุฬ บอกถึงแรงจูงใจที่ทำให้ยังทำงานอยู่ในระบบราชการว่า ความสุขที่ได้สัมผัสจากชาวบ้าน ที่นอกเหนือจากความสัมพันธ์แบบหมอกับคนไข้ แต่เหมือนเป็นเพื่อนร่วมชุมชน ได้เห็นวิถีชีวิตของชาวบ้าน มีแต่ความเอื้ออาทรต่อกัน และที่สำคัญการทำงานในชนบท แม้งานจะเหนื่อย จะหนักกว่าโรงพยาบาลอำเภอ แต่ก็มีความอิสระในการทำงานมากกว่า อยากจะไปดูแลคนไข้ที่บ้านไหนก็ได้ เปิดโอกาสให้ทำงานเต็มที่ ซึ่งถือว่าผมชื่นชอบมากที่สุด แม้ว่าผมทำงานเดือนแรกมีรายได้ประมาณ 40,000 บาทก็ตาม และในปัจจุบันรายได้เพิ่มขึ้นอีกเล็กน้อยอีกประมาณ 20,000 บาทเท่านั้น

ยอมรับว่างานหนัก แต่สิ่งเหล่านี้ก็ขึ้นอยู่กับมุมมองแต่ละคน หมอที่ชอบทำงานก็จะรู้สึกดี ขณะที่คนอีกจำนวนหนึ่งอาจจะไม่ชอบไม่ต้องการก็ได้ หากเปรียบเทียบหมอที่มีรายได้ 7 หมื่นบาทเท่ากัน แต่คนหนึ่งทำงานเฉพาะในเวลาราชการ ตรวจรักษาคนไข้แค่ 30 คน เอาเวลาที่เหลือไปเปิดคลีนิคได้อีก แต่ขณะที่อีกคนได้เงินเดือนเท่ากัน ทำงานในเวลาเท่ากัน แต่ต้องรักษาผู้ป่วยมากถึง 700 คนต่อวัน หมอจบใหม่หลายคนอาจให้ความสำคัญกับเรื่องนี้มากจึงเป็นสาเหตุของการหนีจากระบบจำนวนมาก

คุณหมอวิรุฬ ได้ฝากถึงแพทย์ที่จบใหม่ว่า การทำงานใช้ทุนเพียงแค่ 3 ปี ถือว่าน้อยมาก อยากให้แพทย์จบใหม่ได้ใช้เวลา 3 ปี ให้คุ้มค่า อยากให้เรียนรู้เก็บเกี่ยวประสบการณ์การทำงานอย่างเต็มที่ การทำงานในชนบททำให้ได้เรียนรู้ความเดือดร้อนของชาวบ้าน ความเจ็บป่วยในรูปแบบต่างๆ ได้รู้ถึงความยากลำบากที่คนไข้ไม่สามารถมาตามนัดที่หมอนัดไว้ เพราะหลังจากนี้ไปแล้วคุณจะไม่มีโอกาสได้สัมผัสบรรยากาศการทำงานอย่างนี้อย่างแน่นอน

คุณค่าของการทำงานไม่จำเป็นจะต้องทำงานในพื้นที่ชนบทเท่านั้น แต่ขอให้ทำงานอยู่ที่ใดในสังกัดกระทรวงสาธารณสุขก็ได้ แต่ต้องทำงานอย่างเต็มความสามารถให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อผู้ป่วยถือว่าดีที่สุดแล้ว ต้องทำงานด้วยการมีหัวใจความเป็นเพื่อนมนุษย์ คุณหมอวิรุฬกล่าวทิ้งท้าย

ปัจจุบัน คุณหมอวิรุฬ ถือเป็นนักเรียนแพทย์ของคณะแพทยศาสตร์ ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล รุ่น 106 ที่เหลืออยู่เพียงคนเดียวในรุ่น จากทั้งหมด 200 กว่าคนที่ยังทำงานในพื้นที่ชนบท ขณะที่เพื่อนๆ คนอื่นได้ลาออกไปเรียนต่อ หรือทำงานในโรงพยาบาลในเมือง หรือเอกชนกันหมดแล้ว ขณะที่อีกไม่กี่เดือนคุณหมอวิรุฬ จะเดินทางไปศึกษาต่อปริญญาเอก ด้านมานุษยวิทยาการแพทย์ ซึ่งเพิ่งได้รับทุนจากกระทรวงสาธารณสุข เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างผู้ป่วยกับแพทย์ (กรอบบ่าย)

หน้า 10