ช่วงที่เริ่มอุบัติรุนแรงจริงๆ คือช่วง พ.ศ.2545-2551 อาจเริ่มได้จากเหตุการณ์ปล้นปืน กองพันพัฒนาที่ 4 ค่ายนราธิวาสราชนครินทร์ ต.มะรือโบออก อ.เจาะไอร้อง จ.นราธิวาส เมื่อวันที่ 4 มกราคม 2547

แม้รัฐบาลไทยได้ดำเนินการเจรจาในทางลับ ได้ผลบ้าง แต่ยังติดปัญหา ว่าใครคือหัวหน้าตัวจริง ใครคือกลุ่มขบวนการ ที่นำไปสู่การยุติความรุนแรงได้จริง เพราะการปรับเปลี่ยนสภาพการปฏิบัติการในปัจจุบัน แต่ละขบวนการต่างมีอิสระในการปฏิบัติการ

สำหรับกลุ่มขบวนการแรก คือ สมาคมประชาชาติมาเลย์แห่งปาตานี หรือ Gabongan Melayu Patani Raya (GAMPAR) และ ขบวนการประชาชนปัตตานี หรือ Patani peoples Movement (PPM) กำเนิดหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ทั้งสองได้ร่วมกันจัดตั้งขบวนการ แนวหน้าปลดปล่อยประชาชาติปาตานี หรือ Barisan Nasional Pembebasan Patani (BNPP) ขึ้นในปี 2502 BNPP ถือเป็นขบวนการแบ่งแยกดินแดนปัตตานีกลุ่มแรก ที่จัดตั้งกองกำลังติดอาวุธ แต่ต่อมาผันไปเป็นขบวนการ BIPP

แต่เมื่อถูกควบคุมโดยอดีตผู้นำนครปัตตานีผู้มีอุดมการณ์อนุรักษนิยม กลุ่มมุสลิมหัวก้าวหน้าปฏิเสธเข้าร่วมขบวนการ ในปี 2506 จึงมีการตั้ง ขบวนการแนวร่วมปฏิวัติแห่งชาติ หรือ Barisan Revolusi Nasional (BRN) แต่ปัจจุบันได้ยุติไปแล้ว แต่ภายในปีเดียวกัน มีการจัดตั้ง องค์กรกู้เอกราชสหปาตานี หรือ Patani United Liberation Organization (PULO) ขึ้น โดยการนำของ ตนกู บีรา (วีรา) โกตานีลา หรือกาบีร์ อับดุล เราะฮ์มาน

ช่วงกลาง มีความเปลี่ยนแปลงขึ้นภายในกลุ่มขบวนการแบ่งแยกดินแดนหลายเหตุการณ์ วาฮ์ยุดดิน มูฮัมหมัด รองประธานของ BIPP แยกตัวออกมาจัดตั้ง ขบวนการมูจาฮีดีนปาตานี หรือ Garakan Mujahidin Patani (GMP) ต่อมา อับดุล เราะฮ์มาน ปูติฮ์ แกนนำ ประกาศแยกตัวออกจาก GMP จัดตั้ง ขบวนการมูจาฮีดีนอิสลามปาตานี หรือ Gerakan Mujahidin Islam Patani (GMIP) ด้วยเหตุผลขบวนการเดิมเคลื่อนไหวทางการเมืองมากกว่าปฏิบัติการทางทหาร

ช่วงเวลาพร้อมๆ กัน PULO แตกออกเป็นขบวนการ PULO เดิม และ PULO ใหม่ PULO เดิม ยังคงมี ตนกู บีรา โกตานีลา เป็นผู้นำ ขณะที่ PULO ใหม่ ผู้นำคือ อับดุล เราะฮ์มาน เบตง ซึ่งถูกทางการไทยจับกุมตัวเมื่อปี 2541 ต้องโทษถึงจำคุกตลอดชีวิต แต่กลุ่มยังเคลื่อนไหวอยู่

เดือนตุลาคม 2534 BIPP, สภา BRN, PULO ใหม่ และ GMP บรรลุข้อตกลงในการจัดตั้งองค์กรร่วม ในนาม แนวร่วมเพื่อเอกราชแห่งปาตานี หรือ Barisan Bersatu Kemerdekaan Patani (BERSATU) โดยมี ดร.มะห์ดี ดาวูด (นามแฝงของ ดร.วันอับดุลกาเดร์ เจ๊ะมาน) ขึ้นเป็นประธาน BERSATU และยังคงดำรงตำแหน่งต่อเนื่องจนปัจจุบัน

ขณะที่ ขบวนการ BRN ก็มีการแตกออกเป็น 2 กลุ่ม คือ BRN และ BRN CO-ORDINATE โดย BRN CO-ORDINATE ได้สร้างชื่อและขยายพื้นที่ปฏิบัติการอย่างรวดเร็ว เน้นยุทธศาสตร์การรบโจมตี ดุดัน รุนแรง กระทำต่อเป้าหมายที่มีความอ่อนไหว และการฝึกอบรมขยายเครือข่ายที่รวดเร็ว

ปัจจุบันขบวนการที่เคลื่อนไหวในจังหวัดชายแดนภาคใต้ของไทย มีอย่างน้อยๆ 7 ขบวนการ ได้แก่ PULO, BRN, GMP, GMIP, BERSATU, BRN และ BRN CO-ORDINATE

เป้าหมายสถาปนา รัฐอิสลามแห่งปาตานี ขึ้นให้ได้ภายในปี พ.ศ.2551...

หน้า 11