วิกฤติอาหาร เป็นสถานการณ์ที่ส่งผลกระทบต่อประชากรทั่วโลกอย่างทั่วถึงและจากการคาดการณ์ราคาอาหารที่แพงขึ้นทั่วโลก อีกทั้งค่าขนส่ง ราคาน้ำมันที่ปรับตัวสูงต่างนำมาสู่การขาดแคลนอาหารซึ่งในประเทศที่ไม่ได้เป็นผู้ผลิตอาหารและไม่มีกำลังซื้อนั้นจะได้รับผลกระทบมากสุด

ขณะที่ประเทศที่เป็นผู้ผลิตอาหารแต่ยังต้องนำเข้าเนื่องด้วยมีประชากรจำนวนมาก การผลิตไม่เพียงพอกับคนในประเทศซึ่งต่างก็อาจได้รับผลกระทบจากวิกฤติการณ์ครั้งนี้เช่นเดียวกันและจากวิกฤติอาหารที่ผ่านมาหลายประเทศทั่วโลกได้ให้ความสำคัญและมีการหยิบยกประเด็นวิกฤติอาหารโลก โดยเฉพาะข้าวกับราคาน้ำมันที่มีราคาสูง รวมถึงปัญหาสิ่งแวดล้อม ภาวะโลกร้อนขึ้นมาหารือกันอย่างจริงจัง

จากสถานการณ์ข้าวราคาแพงซึ่งเกิดการปรับตัวจากปัจจัยหลากหลาย ทั้งจากการชะลอการส่งออก พิบัติภัยทางธรรมชาติที่สร้างความสูญเสียให้แก่พื้นที่เกษตรกรรม ฯลฯ ซึ่งเหล่านี้ล้วนแต่ส่งผลให้เกิดความต้องการข้าวในตลาดโลกมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น

การเตรียมพร้อมรับมือกับปัญหาโดยมีแผนเป้าหมายชัดเจนจึงเป็นสิ่งสำคัญ ดังความพยายามของ ชุมชนสะเนพ่อง ที่ตั้งอยู่ในอำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี ซึ่งที่นี่มีแนวคิด การสร้างความมั่นคงของแหล่งอาหารในชุมชนอย่างยั่งยืน พร้อมบอกเล่าประสบการณ์ การเผชิญกับวิกฤติอาหารอันเกิดจากราคาอาหารแพง การขาดแคลนจนกระทั่งทำให้หลายประเทศเกิดการจลาจล

การส่งเสริมภูมิปัญญาท้องถิ่นและความหลากหลายทางชีวภาพเพื่อความมั่นคงของอาหารครั้งนี้ เป็นโครงการที่รวบรวมคณาจารย์นักวิจัยสหสาขาทั้งจากสถาบันวิจัยโภชนาการ สถาบันวิจัยภาษา และวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท และสาขาชีววิทยาเชิงอนุรักษ์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล รวมทั้งกลุ่มวิจัยเพื่อการคุ้มครองพันธุ์พืช กรมวิชาการเกษตรและนักวิชาการอิสระด้านเกษตร การพัฒนาชนบทร่วมกันศึกษา โดยมีจุดหมายรักษาความมั่นคงของอาหารและโภชนาการชุมชน อีกทั้งยังเป็นการต่อยอดการศึกษาวิจัยเพื่อปรับประยุกต์ใช้ในพื้นที่อื่น

เสียงบอกเล่าจากทีมนักวิจัยเริ่มขึ้นพร้อมให้มุมมองวิกฤติอาหารและการรักษาฐานทรัพยากร การสร้างแหล่งอาหารของชุมชนแห่งนี้ว่า วิกฤติอาหารที่เกิดขึ้นไม่ได้มีเพียงแค่การขาดแคลนอาหารหากแต่มีความหมายถึงอาหารที่ปลอดภัยร่วมอยู่ด้วย การสร้างแหล่งอาหารให้เกิดขึ้นอย่างยั่งยืนต่อไปในอนาคตจึงมีความหมาย และความสำคัญยิ่ง

วิกฤติอาหารที่ส่งผลกระทบไปทั่วโลกแม้แต่ชุมชนท้องถิ่นดั้งเดิมซึ่งกลุ่มคนเหล่านี้ ที่ถือเป็นคลังสะสมภูมิปัญญาความรู้ จากหลายปีก่อนที่สถาบันวิจัยโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล ทำงานร่วมกับ Center of Indigenous Peoples' Nutrition and Environment (CINE) Mc Gill University ประเทศแคนาดาซึ่งทำงานด้านความมั่นคงด้านอาหารของกลุ่มชนในประเทศแคนาดาซึ่งเผชิญกับวิกฤติ ด้าน อาหารเช่นกัน หลังการประชุม ร่วมกัน ของคณะทำงานได้แก่ ประเทศไทย สาธารณรัฐประชาชนจีน อินเดีย บังกลาเทศ และ แคนาดา แต่ละประเทศต่างตระหนักในความสำคัญกับวิกฤติระบบอาหาร จึงมีการวิจัยศึกษาสำรวจระบบอาหาร โภชนาการเพื่อเป็นฐานข้อมูลในการดำเนินงานสร้างความมั่นคงของอาหาร และโภชนาการของกลุ่มชนในพื้นที่ต่าง ๆ ซึ่งถือเป็นฐานทรัพยากรอาหารสำคัญของโลก รวมทั้งยังเป็นการสืบทอดและรักษาภูมิปัญญาการจัดการ ทรัพยากร อาหารท้องถิ่นของชุมชนที่สืบต่อกันมาให้คงอยู่ โดยประเทศไทย เลือกพื้นที่ชุมชนนี้ เป็นกรณีศึกษา

“วิกฤติอาหาร ปัญหาที่ไม่อาจจบลงได้ในระยะเวลาสั้น ๆ ในขณะที่ประชากรยังคงมีเพิ่มขึ้นแต่พื้นที่การเกษตรไม่ได้เพิ่มขึ้นตาม อีกทั้งการทำลายฐานความรู้การเกษตรแบบเดิมที่ค่อย ๆ เติบโต มีความพอเพียงต่อเนื่องและมั่นคง แต่เมื่อเปลี่ยนมาเป็นระบบอุตสาหกรรมผู้คนออกจากภาคการเกษตรไป อีกทั้งความเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรม ชาติที่ไม่มีการฟื้นฟูดูแลความสมดุลดังที่เคยมี ฯลฯ มูลเหตุเหล่านี้ต่างทำให้เกิดปัญหาการขาดแคลนอาหาร อีกทั้งยังเป็นการสูญเสียภูมิปัญญา การดำเนินวิถีชีวิตแบบเดิมไป”

จากวิถีชีวิตชุมชนที่นี่ซึ่งเรียนรู้การทำการเกษตรแบบภูมิปัญญาดั้งเดิม นอกจากการปลูกข้าว เก็บรักษาข้าวเพื่อการบริโภคในครัวเรือน การทำนายังแบ่งช่วงเวลาการเพาะปลูกข้าวให้มีความเหลื่อมกันซึ่งทำให้ชุมชน ครัวเรือนมีข้าวกินตลอดทั้งปี อีกทั้งการปลูกพืชยังใช้วิธีเลียนแบบธรรมชาติปลูกแบบผสมผสานคละกัน ซึ่งวิธีการนี้ไม่เพียงทำให้มีพืชเกิดขึ้นหลากหลาย แมลงศัตรูพืชยังลดน้อยลงอีกด้วย

นอกจากนี้การมีประเพณี พิธีกรรมที่เคารพธรรมชาติ เช่น การเลือกพื้นที่ปลูกพืช การ เก็บเกี่ยว บูชาแม่โพสพ ฯลฯ ล้วนเป็นภูมิปัญญาที่สืบทอดกันมาทำให้เกิดการคงอยู่และสร้างเสริมแหล่งอาหารที่มั่นคงของชุมชน และจากการศึกษาของสถาบันวิจัยโภชนาการยังพบว่า พืชท้องถิ่นทั้งที่ปลูกในไร่ และขึ้นตามป่า เป็นแหล่งสารอาหารที่เป็นประโยชน์ต่อเด็ก เช่น แตงเปรี้ยว มีวิตามินซีสูง ผักเหลียง มีวิตามินซี และเบต้า-แคโรทีนสูง ฯลฯ

“พื้นที่ว่างหลังบ้านจะไม่ปล่อยให้ว่างเปล่าจะปลูกพืชเลียนแบบธรรมชาติปลูกให้มีความหลากหลายเป็นแหล่งอาหารซึ่งเป็นเหมือนธนาคารอาหารเล็ก ๆ ให้กับครัวเรือนของเขาเองซึ่งนอกจากทำให้มีแหล่งอาหารรับประทานอย่างต่อเนื่องแล้ว พืชผักที่ได้ยังมีความสะอาดปลอดภัย”

ขณะเดียวกันยังลดค่าใช้จ่ายการซื้อเมล็ดพันธุ์ซึ่งเมล็ดพันธุ์เพาะปลูกครั้งต่อไปก็นำมาจากผลผลิตที่เกิดขึ้น โดยจะเก็บไว้เหนือเตาไฟเป็นการรักษาเมล็ดพันธุ์เป็นภูมิปัญญาที่สืบต่อกันมา หากมีผลผลิตมากอย่างพริกก็ นำมาตากแดด เพื่อเก็บไว้ใช้ นาน ๆ และอย่างที่กล่าวมาชุมชนแห่งนี้มีความหลากหลายในพันธุ์พืช ซึ่งเป็นแหล่งอาหาร การปลูกยังเป็นการรักษาพันธุ์พืชท้องถิ่นไม่ให้สูญหาย

ขณะที่การสร้างทรัพยากรอาหารจากพื้นที่เล็ก ๆ หลังบ้านแม้จะเป็นที่ทราบกันแต่ก็มักจะละเลยมองข้ามกันไป แต่เหล่านี้ก็เป็นอีกทางรอดของวิกฤติอาหาร ซึ่งไม่ว่าจะเป็นพื้นที่ใหญ่ในชนบทหรือพื้นที่เล็กในเมืองก็สามารถสร้างแหล่งอาหารของตนเองได้หากมีความตั้งใจ

เมื่ออาหารเป็นหนึ่งในปัจจัย 4 ที่มีความหมายความสำคัญ จากภูมิปัญญาการสร้างแหล่งอาหารการพึ่งพาตนเอง ที่นำมาบอกเล่าเหล่านี้ไม่เพียงช่วยให้มีแหล่งอาหารต่อเนื่อง หลากหลายในครัวเรือน

ขณะเดียวกันยังมีแหล่งอาหารที่ปลอดภัย ช่วยลดค่าใช้จ่าย ซึ่งน่าจะพอเป็นคำตอบการเตรียมพร้อมก่อนจะต้องเผชิญกับวิกฤติอาหาร.

โดย พงษ์พรรณ บุญเลิศ